سراسر ترکیه

مادر زمین و الهه‌های مادر ترکیه خاستگاه اولین مزارع ساخته‌شده توسط بشر در جهان است. کشاورزان اولیه، الهه مادر را به خاطر اینکه به آنها غذا می‌داد، پرستش می‌کردند. اولین زیارتگاه این مادر زمین در تپه باستانی چاتال هویوک یافت شده است الهه مادر زمین بیش از 6000 سال بزرگترین الوهیت بود و به نامهای مختلف پرستش می‌شد. نام اولیه او کوبابا است. برخی اوقات کیبله است، برخی اوقات در قالب الهه‌های یونانی مانند آرتمیس، آفرودیت یا دمتر ظاهر می‌شود. یکی از مقدس‌ترین مکان‌ها معبد آرتمیس (آرتمیسیوم) در افس، یکی از عجایب هفتگانه جهان بود.

مساجد چوبی سلجوقی و عثمانی آناتولی نمونه‌های نادر و چشمگیری از معماری مذهبی با استفاده از چوب و تزئینات دست‌ساز هستند. مساجد ستون‌دار و چوبی مسقف در قونیه، آنکارا و کاستامونو از دوره سلجوقیان آناتولی و دوره خان‌نشینی‌ها تا به امروز باقی مانده‌اند. سنت ساخت مساجد با سقف و ستون‌های چوبی تا اوایل قرن 20 در مناطق دور از مرکز در دوره عثمانی ادامه داشت. مساجد با سقف و ستون چوبی در آناتولی در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارد. مسجد جامع سیوری‌حصار در اسکی‌شهیر واقع شده و در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارد. این مسجد بزرگترین مسجد ستون‌های چوبی آناتولی را در خود جای داده و از دوره سلجوقیان باقی مانده است. مسجد جامع سیوری‌حصار (اولو جامی) به قدمت هشت قرن که همزمان 2500 نفر می‌توانند در آن عبادت کنند، یکی از نمونه‌های نادر مساجد ستون چوبی بزرگ در آناتولی است. این مسجد در مرکز شهر قرار دارد و کلمه اولو به معنی بزرگ، معنای کامل خود را در این اثر پیدا می‌کند. مسجد جامع آفیون‌کاراحصار یکی از بزرگترین مساجد آفیون‌کاراحصار است و در دوره سلجوقیان آناتولی بین سالهای 1272 الی 1277 ساخته شده است. این مسجد که با حفظ شکل قدیمی خود بازسازی شده، با معماری چوبی و آجری و با کاشی‌کاری‌های لعاب‌دار یکی از نمونه‌های منحصر بفرد دوره سلجوقی است. سقف تیرچه بلوک چوبی که به 9 شبستان کشیده شده، توسط 40 ستون چوبی که سر آنها با تزئینات چکَنده‌سنگ یا استالاکتیت تزئین شده، پشتیبانی می شود. مسجد گوچلی در سامسون، قدیمی‌ترین مسجد جامع چوبی موجود در ترکیه محسوب می‌شود. این مسجد یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری چوبی ترک است. این بنا با استفاده از تکنیک اتصال تیرهای چوبی بدون استفاده از میخ ساخته شده است. هیچ اطلاعاتی در مورد تاریخ ساخت آن وجود ندارد. با این حال، بر اساس آزمایش‌های رادیوکربن، احتمال می‌رود که مسجد در سال 1206 و ایوان در سال 1335 ساخته شده باشد. در سال 2007 مسجد مورد مرمت و بازسازی کامل قرار گرفت. مسجد بک‌دمیر در روستای کاواک سامسون واقع شده است. اگرچه در مورد تاریخ ساخت آن هیچ نوشته‌ای وجود ندارد، اما تاریخ نقش‌های تاریخی (1877) به عنوان تاریخ ساخت آن پذیرفته می‌شود. طبق یک نظر، طبقه اصلی بنا در سال 1596 ساخته شده است. این مسجد نمونه دیگری از سازه‌های "چوبی" است. این مسجد با نقش و نگارهای مختلف گل و با رنگ‌های طبیعی تزئین شده و در حیاط آن یک شیر آب سنگ‌کاری وجود دارد. مسجد محمود بیگ در دهکده قصبه واقع در کاستامونو در 18 کیلومتری شمال‌غربی شهر واقع شده است. این تنها اثر در کاستامونو است که در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارد. این بنا به عنوان مسجد جمعه در سال 1366 توسط امیر محمود بیگ، حاکم خان‌نشینی جانداراوغوللاری ساخته شد. دیوارهای خارجی مسجد از سنگ تراش‌خورده ساخته شده است. سقف منحصراً از چوب ساخته شده و هیچ عنصر فلزی ندارد و از گچ فقط در محراب استفاده شده است. یکی از چشم‌نوازترین و مهمترین عناصر مسجد، دری است که توسط عبدالله پسر نقاش محمود اهل آنکارا ساخته شده است.  مسجد اشرف‌ اوغلو در بئی‌شهیر قونیه، بزرگترین و یکی از اصلی‌ترین مساجد با ستون چوبی در آناتولی است و بین سالهای 1296 الی 1299 ساخته شده است. این مسجد یکی از زیباترین نمونه‌های سنت معماری چوبی ترک است. دروازه بزرگ ساخته شده با مرمر سفید و محراب و منبر بی‌نظیر آن، ساخت سازه از چوب و کاشی با کیفیت برتر را به نمایش می‌گذارد.محراب با کاشی‌های لعاب‌دار تزیین یافته و با 4.58 متر عرض و 6.17 متر ارتفا، بزرگترین محراب کاشی‌کاری‌شده در اطراف قونیه است. این منبر از چوب گردو با کیفیتی عالی و تزئینات فراوان تراشیده شده است. با اشکال هشت ضلعی، پنج ضلعی، ستاره‌ای، هندسی و اشکال گیاهی تزئین شده است. سقف مسجد با تزئینات واضح و با استفاده از روش قلمکاری تزئین شده است. مسجد اشرف اوغلو سازه‌ای منحصر بفرد می‌باشد که شامل تمام ویژگی‌هایی است که در تعداد زیادی از مساجد سلجوقی دیده می‌شود: ستون‌های چوبی متعدد، سقفی کاملاً تزیین شده با چوب و قلمکاری شده، تیری ساخته شده از چوب و تکنیک کنده‌کاری و منبت‌کاری (با استفاده از تکه‌های چوب بهم پیوسته بدون میخ و چسب). این مسجد که نشان‌دهنده شکوه کار سنگ و چوب در آن دوره است، در سال 2012 در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. مسجد آسلان‌خانه: مسجد آسلان‌خانه، واقع در منطقه سامان‌پازاری در آنکارا با نمای بسیار ساده‌اش یک اثر مهم با قدمت هشت قرن است.  این مسجد که توسط معمار ابوبکر محمد ساخته شده، به عنوان مسجد آهی شراف‌الدین نیز شناخته می‌شود.  این مسجد به دلیل مجسمه شیر باستان مدفون در دیوار مجتمع مقبره، مسجد آسلان‌خانه نامگذاری شده است. مسجد یک طبقه بوده و روی 24 پایه چوبی ایستاده است. سر ستون‌های هر یک از این ستون‌ها که از چوب گردو ساخته شده‌اند، از مصالح رومی-بیزانسی و سنگ مرمر اسپولیا ساخته شده اند. این مسجد سلجوقی با ویژگی‌های معماری و تزئینات خود از همان لحظه ورود به آن، بازدیدکنندگان را با ویژگی‌های معماری و تزئینات خود مجذوب می‌کند.

شهرهای سیواس و ارزروم به دلیل موقعیت‌های جغرافیایی خود در محل تلاقی مسیرهای باستانی تجارت مانند جاده ابریشم، میراث فرهنگی چندلایه را به رخ می‌کشند. این شهرها در نتیجه موقعیت‌های مهم و استراتژیک خود بین آسیا و آناتولی به عنوان مراکز مهم دینی نیز رونق یافتند. ارگ ارزروم اولین بار توسط تئودوسیوس امپراتور بیزانس تاسیس شد. اسکان مداوم در منطقه، دلیل اصلی وجود بناهای مهم معماری و تاریخی در این شهر است. از بین این بناها می‌توان به اولوجامی (مسجد جامع)، مسجدی متعلق به قرن دوازدهم واقع در مجاورت مدرسه چیفته مناره (مناره دوقلو) که توسط فرمانروای خان‌نشینی سالتوکلو تاسیس شد و مسجد لالا پاشا که دارای سبک‌های معماری منحصر به فردی هستند، اشاره کرد. لالا مصطفی پاشا صدراعظم سلطان سلیمان قانونی در قرن شانزدهم دستور ساخت مسجدی را داد که این مسجد به نام خود وی نامگذاری شد. مسجد لالا پاشا اولین مسجدی است که در دوره عثمانی در ارزروم ساخته شد و بعداً الگویی برای سایر مساجد عثمانی ساخته شده در این شهر گردید. سایر آثار مهم دینی ارزروم که منعکس‌کننده ویژگی‌هایی از دوره‌های مختلف هستند، عبارتند از: سه اثر متعلق به دوره ایلخانیان (مدرسه چیفته مناره، مدرسه یاقوتیه و مدرسه احمدیه) و سه اثر مربوط به دوره عثمانی (مدارس کورشونلو یا فوزیه، پرویزاوغلو و شیخلر) است. در حالی که مدارس دوره ایلخانی در ارزروم، به شکل بناهای باشکوه مستقل ساخته می‌شدند، مدارس دوره عثمانی از ابعاد کوچکتری برخوردار بودند و به عنوان بخشی از یک مجتمع دینی طراحی می‌شدند. بسیاری از لایه‌های فرهنگ ارزروم نشانه‌هایی از وجود میراث دینی غنی در آن است. کلیسای آهنگران که اکنون به عنوان مسجد فتحیه ارائه خدمت می‌کند و کلیسای روستای گز در قرن هجدهم ساخته شده‌اند. هنگامی که کلیسای آهنگران به مسجد تبدیل شد، تغییراتی در آن اعمال گردید: یک طاق محراب در دیوار جنوبی آن ساخته شد و منبری نیز داخل آن قرار گرفت. مقبره امیر سالتوک به دلیل معماری و ویژگی‌های تزئینی آن در میان سازه‌های مقبره در ارزروم و آناتولی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. بنای یادبود این مقبره که به دوران اولیه آناتولی مربوط می‌شود، با سایر آثار مقبره‌ای در آناتولی متفاوت است. سیواس واقع در مسیر تاریخی جاده ابریشم، یک مرکز مهم علمی، تجاری، فرهنگی و تمدنی در دوران سلجوقیان آناتولی بود. در دوره سلجوقیان، زندگی دینی در سیواس بسیار پرجنب و جوش بود. مدارس سلجوقی که از مشهورترین مراکز آموزش عالی آن دوره بودند، فقط علوم دینی تدریس نمی‌کردند. آنها همچنین علوم سکولار مانند منطق، ریاضیات، تاریخ، فلسفه، پزشکی و شیمی را نیز تدریس می‌کردند. این مدارس به عنوان بخشی از مجتمع‌های دارای مساجد و دیگر بناهای مرتبط ساخته شدند. گروه ساختمانی معروف به مسجد و بیمارستان (دارالشفا) دیوریغی مجموعه‌ای متشکل از یک مسجد، بیمارستان و مقبره است. این مجتمع که متعلق به قرن سیزدهم است، توسط مورخان هنر با عنوان "معجزه دیوریغی" یا "الحمرا آناتولی" توصیف می‌شود و در سال 1985 در فهرست میراث فرهنگی یونسکو قرار گرفت.  نقوش باشکوه، به ویژه درها و ستون‌ها که در بسیاری از نقاط مجتمع به چشم می‌خورد، توسط استادانی از اخلاط و تفلیس ساخته شده و نادرترین و بهترین نمونه‌های سنگ‌تراشی هستند. مدرسه چیفته مناره (مناره دوقلو) یکی از سازه‌های نمادین سیواس با دو مناره است که به دستور شمس‌الدین جوینی وزیر ایلخانی در سال 1271 ساخته شده است. یکی از مهمترین ویژگی‌های این ساختمان داشتن بلندترین درب سنگی در آناتولی است. گؤک مدرسه یکی از مهمترین آثار سلجوقی منطقه، در تربیت بسیاری از دانشمندان نقش مهمی داشته است. امروزه ساختمان اصلی مدرسه با دروازه تاج باشکوه و سنگ‌تراشی های تزئینی خود به عنوان یک موزه در انتظار بازدیدکنندگان است.

قوم یهود روابط تاریخی عمیقی با آناتولی دارند. قدمت بقایای سکونتگاه‌های یهودیان در شهرهای باستان در امتداد اژه، مدیترانه و سواحل دریای سیاه، مانند ساردس به اوایل قرن 4 قبل از میلاد مسیح باز می‌گردد. یک ستون برنزی که در آنکارا یافت شده، نشانگر حقوقی است که امپراطور آگوستوس به یهودیان اعطا کرده بود. امپراتوری عثمانی در طول حکمرانی خود، اقامتگاهی مطمئن برای استقبال از یهودیان بود. در اوایل قرن 14 تعدادی از یهودیان اخراج شده از اروپای غربی در قلمرو عثمانی مستقر شدند.  استانبول بیش از 1000 سال میزبان یک جامعه بسیار پر جنب و جوش یهودی بود و کنیسه‌های مختلفی در دو طرف آسیایی و اروپایی آن وجود دارد.  کنیسه نو شالوم بزرگترین کنیسه ترکیه است. به غیر از نو شالوم، کنیسه اهریدا و کنیسه یامبول در بالات، کنیسه اشکنازی در کاراکؤی و کنیسه اتز آهایم در اورتاکؤی پربازدیدترین کنیسه‌های استانبول هستند. کنیسه بزرگ ادیرنه که در سال 1905 ساخته شده، اخیراً موردمرمت و بازسازی قرار گرفته است. این بنا با الهام از معبد لئوپلاستدر بزرگترین کنیسه وین ساخته شد و هدف آن نشان دادن دستاوردها و مدرنیته جامعه بود. کنیسه بزرگ ادیرنه توسط فرانس دپره معمار فرانسوی در سبک معماری موریش طراحی شده است. محل کنیسه جدید، مکان کنیسه‌های ویران‌شده مایور و پولیا در محله سورایچی بود. کنیسه گروش، کنیسه مایور و کنیسه اتز هایم در بورسا قرار دارند. ازمیر (اسمیرنا) میراث یهودی منحصر بفرد ازمیر با سنت‌های سفاردی و سبک معماری کنیسه‌هایش از اسپانیای قرون وسطایی الهام گرفته است. کنیسه‌های سفاردیک کمرآلتی عبارتند از بیکور هولیم، بت هیلل، سنیورا، شالوم، کنیسه‌های الغازی و بت اسرائیل در کاراتاش. کنیسه برگاما، کنیسه یابتس که اخیراً در برگاما (پرگامون) بازسازی شده، در مراسمی در بهار 2014 به عنوان یک مرکز فرهنگی تجدید وقف شد. اعتقاد بر این است که این کنیسه در نیمه دوم قرن نوزدهم ساخته شده است. پس از آسیب جدی در آتش‌سوزی در دهه 1940 که باعث ریزش سقف شد، متروک شده بود. کنیسه ساردس، یک کنیسه بزرگ، مرکز زندگی مذهبی یهودیان در ساردیس واقع در لیدیه باستان در دوره روم آخر بود. این کنیسه گوشه‌ای از ژیمناژیوم ورزشی روم را اشغال کرد و بخشی از این ساختمان عمومی را به یک عبادتگاه یهودی تبدیل نمود قدمت اکثر خرابه‌های کنونی به قرون چهارم و پنجم برمی‌گردد.

سنت پوئل حدود 5 سال پس از میلاد در تارسوس، کیلیکیا، منطقه‌ای در جنوب‌شرقی ترکیه به دنیا آمد. سنت پوئل در چندین سفر تبلیغی خود به بسیاری از مناطق آسیای صغیر رفت و کلام مسیح را در سراسر منطقه پخش کرد. با خواندن رسائل پوئل و کتاب اعمال رسولان، از زندگی و سفرهای او مطلع می‌شویم. پوئل در سه سفر تبلیغی با همراهانش بیش از 10 هزار مایل را به شکل پیاده و نیز از راه دریا طی کرد. وی در چهارمین سفر تبلیغی خود، به تنهایی از قدس به رم به راه افتاد و در پایتخت درگذشت.  مهم‌ترین مسیرهای سفرهای تبلیغی سنت پوئل در ترکیه امروزی:  ◉ سفر اول  انطاکیه - سلوقیه پییریا - پرگا - (آنتالیا) - انطاکیه بیسیدیا (یالواچ / اسپارتا) - قونیه - لیسترا (قونیه) دربه - آنتالیا ◉ سفر دوم  انطاکیه - دربه - لیسترا - گالاتیا - فریگیه - میسیا - الکساندریا تروا - افس ◉ سفر سوم انطاکیه - گالاتیا - افس - الکساندریا تروا - آسوس - میلتوس - پاتارا ◉ سفر به رم میررا و بندر آن آندریاک - کنیدوس

اولین هفت شورای مسیحیت در آسیای صغیر و به طور خاص در شهرهای امروزی ازنیک، بورسا، استانبول و سلجوق ازمیر برگزار شد. هفت شورای برگزار شده بین سالهای 325 الی 787 میلادی، عمدتاً به دلیل در نظر گرفتن اختلافات اعتقادی شهرت دارند. آنها همچنین در مورد موضوعات عملی كه در قوانین شرعی وضع شده بود، حكم صادر كردند. سفری که مناطق تاریخی و بناهای باشکوه در ازنیک، استانبول و ازمیر را پوشش می‌دهد شما را به مکان‌های باستانی این هفت شورا می‌رساند. اولین هفت شورای مسیحیت اولین شورای نیقیه (325 میلادی)، ازنیک، بورسا اولین شورای قسطنطنیه (381 میلادی)، استانبول اولین شورای افس (431 میلادی)، سلجوق، ازمیر شورای خالصیدون (451 میلادی)، کادی‌کؤی، استانبول شورای دوم قسطنطنیه (553 میلادی)، استانبول شورای سوم قسطنطنیه (680-681 م.)، استانبول شورای دوم نیقیه (787 میلادی)، ازنیک، بورسا

هنگامی که ترک‌ها در قرن یازدهم به آناتولی رسیدند، فیلسوفانی مانند مولانا جلال‌الدین رومی، حاجی بکتاش ولی و شاگردان آنها، به طرز ماهرانه‌ای مفاهیم اسلامی را با فرهنگ سنتی ترکی تلفیق کردند. خاک آناتولی، جایی که مملو از منابع و اعتقادات باستان بود، مکان مناسبی برای تلفیق اندیشه‌ها بود. نام کامل مولانا، شاعر صوفی قرن سیزدهم، جلال‌الدین رومی است. وی یکی از بزرگترین فیلسوفان عرفانی جهان محسوب می‌شود و شعر و تألیفات دینی و صوفیانه وی از محبوب‌ترین و مورد احترام‌ترین‌ها در جهان اسلام و فرای آن است. آیین سماع، مراسم قصی که توسط دراویش اجرا می‌شود، به بخشی از آداب و رسوم، تاریخ، عقاید و فرهنگ ترک تبدیل شده است. مراسم سماع، نشان‌دهنده سفر عرفانی و صعود معنوی انسان به کمال به شکل ذهنی و از طریق عشق است. قونیه یکی از مهمترین مراکز زیارتی ترکیه، درگاه مولویه، محل زندگی دراویش سماع‌زن و آرامگاه مولانا است. هم اکنون گردشگران می‌توانند از این مقبره و محلی که در گذشته با نام مولوی‌خانه یا درگاه شناخته می‌شد و اکنون به موزه تبدیل شده، بازدید کنند. موزه مولوی‌خانه استانبول واقع در گالاتا، قدیمی‌ترین مولوی‌خانه در استانبول است. این مولوی‌هانه در سال 1491 ساخته شده است. این مولوی‌خانه به صورت یک مجتمع ساخته شده و شامل اتاق‌ها و فضاهای مخصوص برای عبادت صوفیان، حجره‌های درویشان‌، اتاق مخصوص استادان (شیخ)، یک مکان ویژه نماز برای سلطان، یک بخش برای اعضای زن، کتابخانه، شیر آب برای مردم، یک اتاق ساعت، یک آشپزخانه، مقبره و یک قبرستان محصور است. شما می‌توانید با بازدید از مهمترین مولوی‌خانه‌ها (درگاه‌ها) در مناطق مختلف ترکیه، این سفر معنوی را آغاز کنید.

در هر دو دین مسیحیت و اسلام از اصحاب کهف صحبت به میان آمده است. در آیات 9 الی 26 سوره 18 از قرآن کریم که سوره کهف نام دارد، قصه انسان‌هایی که سالیان طولانی در خوابی عمیق فرو رفتند و به اصحاب کهف معروف شدند، به تفصیل نقل شده است. در این نسخه، تعداد دقیق افرادی که به خواب رفته بودند، مشخص نشده است و آمده است که فقط خداوند تعداد دقیق آنها را می‌داند. این قصه، حکایت مردان جوانی را روایت می‌کند که 300 یا 309 سال شمسی خوابیدند. در نسخه اسلامی این افسانه سگ وفاداری نیز وجود دارد که مردان جوان را در مسیر رفتن به غار همراهی می‌کند و در ورودی غار می‌خوابد. افرادی که از نزدیکی این غار عبور می‌کردند با دیدن سگ که خوابیده است، از نگاه کردن به داخل آن می‌ترسیدند، زیرا فکر می‌کردند که این سگ از اسرار غار نگهبانی می‌کند. مردان جوان به عنوان "مردان غار" معروف هستند. نسخه مسیحی، داستان هفت مرد جوانی را روایت می‌کند که در زمان سلطنت تراژان دسیوس معروف به دقیانوس، امپراتور روم که بین سالهای 249 الی251 میلادی حکومت می‌کرد و به آزار و شکنجه مسیحیان معروف بود، می‌زیستند. در این زمان گروهی از جوانان مسیحی از شهر فرار كردند و در غاری مخفی شدند. وقتی در غار خوابیده‌ بودند، به دستور امپراطور دقیانوس، ورودی غار مهر و موم شد. سالها گذشت و مسیحیت به آیین رسمی دولت تبدیل شد. با گذشت بیش از 250 سال، در زمان پادشاهی تئودوسیوس دوم (408-450 میلادی)، یک مالک زمین تصمیم به تخریب ورودی غار گرفت. او وقتی هفت مرد خفته را آنجا دید، به شدت متعجب شد. آنها با این اندیشه که فقط یک روز خوابیده‌اند، از خواب بیدار شدند. 

ترکیه وامدار میراث فرهنگ و تمدن‌های هزاران ساله است و شاهد تمدن‌ها و مردمی با اعتقادات مختلف بوده است. فرهنگ‌های محلی از طریق ابزارهای مختلفی چون تجارت، زبان، ادبیات، موسیقی، معماری و تقریباً از همه جنبه‌های فرهنگ در هم ادغام شده اند. به دنبال فتح استانبول توسط سلطان محمد فاتح، ارامنه ساکن روستاهای آناتولی در شهرستان ساماتیا واقع در محدوه استانبول تاریخی مستقر شدند. بسیاری از کلیساهای ارمنی استانبول در این منطقه و رو به دریا بنا شده‌اند. اکثریت جمعیت ارمنی محلی در طول قرن‌ها در آناتولی مرکزی و شرقی گسترش یافتند و میراث فرهنگی و مذهبی غنی از خود بر جای گذاشتند. می‌توانید ردپای فرهنگ را از کلیساهای مختلف استانبول تا قارص در ویرانه‌های شهر باستانی آنی واقع در شمال‌شرقی ترکیه، 42 کیلومتری شهر قارص، در یک فلات مثلثی تا کلیسای آک‌دامار واقع در دریاچه وان ببینید.