منطقه جنوب ‌شرق

ماردین در مرکز بین‌النهرین، بین دو رودخانه قدرتمند دجله و فرات که منطقه‌ای بسیار حاصلخیز می‌باشد، واقع شده است. اینجا یک شهر خوش‌شانس است که تاریخ به آن برکت بخشیده است. جنوب‌شرقی ترکیه در قلب بین‌النهرین علیا، استانی چند مذهبی و چند فرهنگی است. ماردین در طول صدها سال مقر پاتریک سریانی کاتولیک آنتیوک بود. افراد معتقد به ادیان، مذاهب و باورهای مختلف در ماردین زندگی می‌کنند که وامدار میراث فرهنگ‌های پیش از خود هستند. صومعه دیرالزعفران (صومعه مور هانانیا) یکی از قدیمی‌ترین صومعه‌های فعال در جهان است. این بنا در قرن چهارم، در محل معبد بت‌پرستی با قدمتی 4500 ساله که به پرستش خورشید اختصاص یافته بود، ساخته شده است.  پس از ترک‌های سلجوقی، سلسله آرتوکید به دلیل ساختار این شهر به عنوان یک قلعه طبیعی غیرقابل نفوذ، ماردین را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد. تأثیر آرتوکیدها در زندگی محلی را می‌توان در ساختارهای آرتوکید متعدد در ماردین که بیش از ساختارهای مربوط به دوران عثمانی است، مشاهده کرد. شهر باستانی دارا واقع در 30 کیلومتری مرکز شهر ماردین، ارزش دیدن را دارد. این شهر یک توقفگاه مهم در مسیر جاده ابریشم بود. این شهر برای اولین بار در سال 506 میلادی تاسیس شده و آناستازیوپولیس نامگذاری شد و به دلیل قرار گرفتن در مسیر تاریخی جاده ابریشم، از لحاظ مذهبی، اجتماعی و تجاری حائز اهمیت بسیار بود. این شهر محلی بود که افراد با اعتقادات مختلف مانند آشوری‌ها، مسلمانان، ایزدیان و مسیحیان در طول قرن‌ها دور هم جمع می‌شدند. در کاوش‌های انجام شده تا به امروز، ویرانه‌های معماری مربوط به دوره‌های مختلف تاریخی کشف شده است. کلیسای مریم مقدس و پاتریکخانه کلیسای آشوری ماردین که در سال 1860 ساخته شده، اکنون به عنوان موزه ماردین فعالیت می‌کند. در کلیسا، تخت پادشاهی و مکان تبلیغ با کنده‌کاری‌های ظریف چوب تزئین شده است. این پاتریکخانه که در سال 1895 ساخته شد، در سال 1988 به وزارت فرهنگ واگذار گردید. در سال 1995 به عنوان موزه مرمت و بازسازی شد. کلیسای موربهنام (کرکلار) در قرن پنجم ساخته شده است. این بنا با سه درب ورودی، سنگ‌تراشی‌های ظریف در طاقچه، درهای 400 ساله محراب چوبی، پرده‌های ریشه‌دار و قدیمی 1500 ساله و برج ناقوس در حیاط وسیع خود، توجه‌ها را به خود جلب می‌کند. در سال 1170 امانت‌های مقدس (یادبود) 40 شهید به این کلیسا آورده شد. امروزه این سازه به عنوان کلیسای کلانشهر ماردین فعالیت می‌کند. صومعه ارتدکس آشوری مور گابریل (سنت گابریل) که به آن دیرالمور نیز می‌گویند، در سال 397 میلادی در فلات تورابدین در نزدیکی شهر باستانی میدیات تاسیس شد.

شانلی‌اورفا با قدمت 12 هزار ساله، که به عقیده برخی‌ها همان شهر باستانی اور کلده (اور کلدیس) است، با افتخار وامدار کلیه تمدن‌های کهن منطقه است. سکونتگاه‌های نوسنگی نوالی چوری و تپه‌های باستانی لیدر هویوک، گره ویریکه و حسک هویوک، اثبات قدمت آن است که به 8500 سال قبل از میلاد مسیح باز می‌گردد. شانلی‌اورفا برای پیروان سه دین آسمانی یهودی، مسیحی و اسلام، مکانی مقدس است. در کتاب مقدس عهد عتیق آمده است که حضرت ابراهیم، "پدر سه دین توحیدی" در شهر اور کلده متولد شده و به همراه خانواده‌اش به حران، "غار مخپلا" مهاجرت کرد. در هزاره دوم قبل از میلاد، سرزمین‌های شانلی‌اورفا، میزبان یکی از شهرهای ایالت هوریانی‌ها بود. برخی‌ها بر این باورند که ابراهیم در غاری در نزدیکی مکانی که امروزه مسجد مولود خلیل نامیده می‌شود، به دنیا آمده است. این محوطه و غار، مکانی مقدس به شمار می‌روند. گوبلکی‌تپه قبل از ظهور ادیان بزرگ توحیدی، قبل از وجود خدایان یونان، قبل از مصر باستان، قبل از هیتی‌ها، مکانی وجود داشت که اولین مکان مقدس شناخته شده بود: گوبکلی‌تپه، اولین معبد و زیارتگاه شناخته شده جهان در ترکیه واقع است. گوبکلی‌تپه در حاشیه هلال بارور بین‌النهرین علیه، در 12 کیلومتری شمال‌شرقی شانلی‌اورفا در کوههای تک واقع شده است. سنگهای حجاری‌شده عظیم توسط انسانهای ماقبل تاریخ که هنوز ابزار فلزی یا حتی سفال تولید نکرده بودند، به صورت دایره‌وار در گروه‌های 12 ستونی و با قدمت حدود یازده هزار ساله ساخته شده‌اند. گوبکلی‌تپه دهها قرن قبل از اختراع خط و چرخ، 7,100 سال قبل از اهرام مصر و 6,600 سال قبل از استون‌هنج ساخته شده است. در حالی که گوبکلی‌تپه رمز و راز خود را به عنوان یکی از مهمترین اکتشافات تاریخ باستان‌شناسی حفظ کرده است، در تپه‌های باستانی مجاور آن مانند قاراخان‌تپه و تپه حاربتسوان ستونهای تک‌پارچه‌ای که با نقوش برجسته حیوانات و نمادها تزئین شده‌اند، جلب توجه می‌کند.   قدیمی‌ترین مجسمه به دست آمده از این منطقه، مجسمه‌ای است که در جریان ساختمان‌‌سازی در منطقه یئنی محله اورفا پیدا شده و با نام مرد اورفا یا مجسمه بالیکلی‌گول معروف است و قدمت آن به دوره نوسنگی قبل از سفال برمی‌گردد. چنین تخمین زده می‌شود که بین سالهای 11000 و 9500 قبل از میلاد درست شده باشد. این مجسمه کمی بزرگتر از اندازه واقعی است. اعتقاد بر این است که نام شهر باستانی حران در کتاب مقدس عهد عتیق ذکر شده است. امروزه حران نه به این خاطر که برای چندین سال مکان زندگی حضرت ابراهیم بوده، بلکه به خاطر خانه‌های غیرمعمول کندوی عسل، معروف است. خرابه‌های قدیمی‌ترین دانشگاه اسلامی، باروهای متعلق به قرن 8 میلادی، چهار دروازه و یک ارگ از جمله یافته‌های باستان‌شناسی هستند.

تاریخچه شانلی‌اورفا به دوران پارینه سنگی برمی‌گردد. این شهر و منطقه اطراف آن تحت حاکمیت تمدن‌های بسیاری از جمله سومری‌ها، اکدی‌ها، هیتی‌ها، بابلی‌ها، کلدانی‌ها، هوری‌ها‌، پادشاهی میتانی‌، آرامی‌ها، آشوری‌ها، مادها و امپراتوری پارس درآمده است. این شهر که به "شهر پیامبران" معروف است و در مسیر فرهنگی و تجاری بین‌النهرین به آناتولی واقع شده، پیروان ادیان مختلف را در خود جای داده است. طبق افسانه‌ها، حضرت ابراهیم در اینجا متولد و بزرگ شده است. ابراهیم با شکستن بت‌های نمرود، خشم او را برانگیخت. در وسط شهر آتشگاهی برای سوزاندن ابراهیم درست شد و داخل آن هیزم جمع کردند. ابراهیم در آتش انداخته شد، اما خداوند ابراهیم را نجات داد. خداوند به آتش دستور داد "با ابراهیم خنک و آرام باشد" و درست لحظه ورود ابراهیم به میان آتش، آتش به آب و هیزم‌ها به ماهی تبدیل شدند. نهرهای خلیل‌الرحمان و زلیخا، جایی که حضرت ابراهیم به جای شعله‌های آتش در میان آنها داخل شد، اکنون استخر ابراهیم (بالیکلی‌گول) را تشکیل می‌دهد. هم استخر و هم ماهی‌های کپور داخل آن مقدس شمرده می‌شوند. اعتقاد بر این است که آب حوضچه عین زلیخا از اشک‌های زلیخا تشکیل شده و که کسی که این آب آن بنوشد کور می‌شود. غاری که حضرت ابراهیم در آن متولد شده، در کنار مسجد مولود خلیل در نزدیکی نهرها واقع شده و برای بازدید عموم باز است. حضرت ابراهیم 7 سال در این غار زندگی کرده است.  مسجد جامع شهر که در ترکی به "اولو جامی" معروف است، یک کنیسه باستانی بود که در قرن پنجم به کلیسایی با نام کلیسای سرخ (قیزیل کلیسا) تبدیل شد و یکی از مهمترین نمادهای مذهبی شهر است. گفته می‌شود در چاه حياط اولو جامی، دستمالی یافت شده كه گفته می‌شود عيسی صورت خود را با آن پاک كرده و این دستمال شکل صورت عیسی را به خود گرفته و با ابد حفظ می‌کند. اعتقاد بر این است که این دستمال مقدس که به عنوان تصویر ادیسا مشهور است، هدیه‌ای از طرف مسیح به پادشاه آبگر پنجم بوده است. مقبره پیامبر ایوب در روستای ایوب نبی و تقریباً در 20 کیلومتری اورفا واقع شده است. همچنین در اطراف منطقه ویران‌شهر، مقبره ایوب، مقبره همسرش رحمه و محل مرگ الیاس نبی قرار دارد. امروزه آرامگاه الیاس نبی در روستای ایوب نبی که در فاصله 1 کیلومتری از مقبره ایوب نبی واقع شده، قرار دارد. اعتقاد بر این است که حضرت شعیب در شهر باستانی شعایب واقع در 85 کیلومتری شرق اورفا زندگی می‌کرده است. خانه غار کوجود در میان ویرانه‌های شهر باستانی، جایی که گمان می‌رود وی قبلاً در آن زندگی می‌کرده، برای بازدید عموم باز است.

جنوب شرقی ترکیه، منطقه‌ای با خاک و تاریخی غنی است که قسمت شمالی هلال حاصلخیز را تشکیل می‌دهد. هلال حاصلخیز که در طول هزاران سال با آب رودخانه‌های فرات و دجله تغذیه شده، محل تلاقی فرهنگ‌های مختلف، کشاورزی با محصولات بسیار متنوع و گوناگون و تجارت بوده است. در غربی‌ترین قسمت این منطقه، شهر غازی‌عنتپ بر روی یک تپه باستانی که قدمت آن به عصر ماقبل تاریخ بازمی‌گردد و محل احداث شهر باستانی دولیچه با نام امروزی آن دولوک بوده، واقع شده است. در غارهای این مکان باستانی، معابد زیرزمینی میترا که برای پرستش الهه میترا ساخته شده بود، کشف گردیده که قدمت آن به قرن اول تا سوم میلادی بازمی‌گردد. اینجا مراکز مهم پرستش الهه میترا در جنوب‌شرقی آناتولی بودند. در شمال غازی‌عنتپ در امتداد سواحل فرات، یک قلعه رومی با نام روم‌قلعه واقع شده که یک ارگ باستانی بر فراز تپه‌های صخره‌ای مرتفع است.  در این محل کلیسایی نیز به یاد سنت نرسس اول که در سال 1773 در روم‌قلعه درگذشت، ساخته شده است. این کلیسا در قرن هفدهم به مسجد تبدیل شد. صومعه بارشاوما واقع در شمال ارگی که داخل آن پر از آب سیل شده بود، توسط سنت یاكوبی بارشاوما در قرن سیزدهم ساخته شده است. برخی از قسمت‌های دو سازه مجاور نیز باقی مانده است. از آنجایی که این مکان محل اقامت یوحنا یکی از دوازده حواری مسیح بود که بخشی از انجیل یوحنا را در همین مکان در اتاقی کنده شده در داخل صخره‌ها نوشت، در تاریخ مسیحیت از جایگاه مهمی برخوردار است.  ویرانه‌های آرامگاه مقبره آنتیوخوس که بین سالهای 69-34 قبل از میلاد بر پادشاهی کوماژن در شمال فرات سلطنت می‌کرد، در بالای کوه نمرود، یکی از مرتفع‌ترین قله‌های کوه‌های توروس شرقی قرار گرفته است. اینجا یکی از باشکوه‌ترین سازه‌های متعلق به دوران باستان است. مجسمه جذاب پانتئون و تبار پادشاهان آن که در افسانه‌ها از آنها نام برده شده، در دامنه‌های قله 2.150 متری کوه نمرود رو به شهر کاحتا، آدی‌یامان و فلات‌های گسترده قرار دارد. با پیشروی به سمت شرق، به شهر دیاربکر که از دوره‌های هلنیستی، رومی، ساسانی و بیزانس گرفته تا دوره‌های اسلامی و عثمانی و حتی همین امروز مرکز مهمی است، می‌رسیم. در ارگ تاریخی شهر، معروف به ایچ‌قلعه که با قلعه دیاربکر به طول 6 کیلومتر احاطه شده، بقایای 22 کلیسای متعلق به دوره‌ها و باورهای مختلف وجود دارد. امروزه شش عدد از آنها باقی مانده است. کلیسای گیراگوس مقدس، کلیسای سارگیس مقدس و کلیسای کاتولیک ارمنستان، کلیسای پروتستان سریانی، کلیسای ارتدکس آشوری مریم مقدس و کلیسای مور ژاکوب، کلیسای کلدانی مارپتیوم و کلیسای عزیز جرج (کشیش سیاه)، منعکس‌کننده باورها و اعتقادات متنوع و گوناگون این منطقه باستانی است. کلیسای عزیز جرج یا کلیسای مارگواریس احتمال می‌رود در قرن 2 میلادی ساخته شده باشد، با این حال تاریخ دقیق ساخت آن مشخص نیست. این کلیسا که از سنگ بازالت سیاه تراش‌خورده ساخته شده، در بین مردم محلی به "کلیسای کشیش سیاه" معروف است. در دوره آرتوکید، عملکرد کلیسا تغییر یافت و از آن به عنوان حمام کاخ آمیدا واقع در تپه باستانی آمیدا استفاده شد. برخی منابع می‌نویسند که در این حمام از مکانیزم اتوماتیک بدیع‌الزمان ابوالعز بن اسماعیل بن رزاز جَزَری استفاده می‌شده است. الجزری یکی از پیشگامان علم رباتیک در عصر طلایی اسلام محسوب می‌شود و اولین دانشمند و مهندسی بود که نخستین ربات قابل برنامه‌ریزی انسان‌نما را در اواخر عمرش ساخت. کلیسای سنت جرج مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته و امروزه از آن به عنوان گالری هنری استفاده می‌شود. آخرین معبد میترا که در سال 2017 در دیاربکر کشف شد. خاستگاه میترا منطقه پرس است و قدمت آن به دهه 600 قبل از میلاد مسیح باز می‌گردد. وی در بین سربازان روم به عنوان الهه نور و "خدای شکست‌ناپذیر و فناناپذیر" شناخته می‌شد. در نتیجه کاوش‌های باستان‌شناسی، معبد میترا در قلعه زرزوان، پادگان مرزی شرق امپراتوری روم، در سال 2017 کشف شد. همه معابد میترائیسم، آئینی که ورود به آن دشوار بود، در غارهای زیرزمینی طبیعی یا در زیر زمین به طور مصنوعی ساخته شده‌اند. به گفته محققان غربی، اولین معبد میترا که در دوران امپراتوری روم ساخته شد، در دیاربکر واقع بود.